Eitthvað smá óöryggi – eitthvað viðkvæmt

Viðtal við Elínu Hansdóttur um sýninguna Uppbrot, Ásmundarsafni

 

Í Ásmundarsafni er nú sýningin Uppbrot, á verkum Ásmundar Sveinssonar (1893-1982) og Elínar Hansdóttur undir sýningarstjórn Dorothée Kirch. Ásmundur ánafnaði Reykjavíkurborg listaverkum og húsum sínu við Sigtún á sínum tíma og þar rekur Listasafn Reykjavíkur nú Ásmundarsafn. Safnið er tileinkað verkum Ásmundar og undanfarin ár hefur verið lögð áhersla á sýningar samtímalistamanna sem unnar eru inn í safnið og safneignina. Sýningin Uppbrot er ein slík og okkur lék forvitni á að fá að vita meira um tilurð sýningarinnar. Hlín Gylfadóttir tók því viðtal við Elínu Hansdóttur.

Um aðdraganda sýningarinnar segir Elín:

Dóró (Dorothée) var boðið að koma með tillögur að sýningu og var að velta fyrir sér hvernig hún ætti að nálgast Ásmund. Það er hægara sagt en gert að sýna verk sem margir þekkja í nýju ljósi. Hún ákvað að vera svolítið drastík og valdi að spegla einn samtímalistamann og Ásmund.

Hún var ekki með fastmótaða hugmynd sem hún nálgast mig með, heldur byrjuðum við eiginlega báðar frá grunni. Þetta var hrein og bein samvinna að því leyti að hún nálgast mig ekki með fastmótað konsept, sem mér er boðið að vinna með en það er mjög algengt. Ég tek því alltaf fagnandi ef það er vilji til að byrja frá grunni í samræðu. Oft er verið að velja listamenn miðað við það sem þeir hafa gert áður og, án þess að ég vilji alhæfa, þá er sýningarstjórinn oft að leita eftir einhverju sem er „eins og þetta, sem þú gerðir fyrir sjö árum síðan.“ Það eru auðvitað mjög erfiðar aðstæður fyrir listamann að vera í. Ég er bogamaður og mér leiðist að gera það sama tvisvar. Oftast langar mig til að prófa eitthvað nýtt í hvert skipti. Það getur verið ákveðin áhætta því það þýðir að maður er amatör í mjög mörgu og verður aldrei sérfræðingur í einhverju einu. Það er ekki fyrr en maður súmmar út mörgum árum seinna að þá sést tenging í því sem maður hefur verið að gera. En mér líður alltaf eins og ég sé að prófa nýja hluti og það er ákveðið óöryggi sem felst í því. Ég trúi því að það sé skapandi að vera ekki öruggur með það sem maður er að gera. En auðvitað er það hrikalegt á sama tíma.

En ef ég kem aftur að vinnuferlinu okkar Dóró, þá byrjuðum við á því að skoða alla safneignina og lesa viðtöl við Ásmund. Við ákváðum að skoða þetta sín í hvoru lagi og velja út það sem hafði áhrif á okkur. Það kom svo í ljós að við höfðum áhuga á mjög svipuðum hlutum. Það var skemmtilegt að útgangspunkturinn æxlaðst af sjálfu sér út frá sameiginlegum áhuga okkar beggja.

Áhugi okkar beindist sérstaklega að verkum sem eru skráð inn í kerfið sem verk, en hafa ekki verið sýnd vegna þess að það ríkir einhver óvissa um þau. Það eru nokkur verk eins og t.d. rifan (Án titils, án ártals) sem hefur verið skráð sem verk en það hefur ekki endilega verið ætlun Ásmundar. Við fengum leyfi hjá safninu að sýna rifuna, sem mér fannst mjög ánægjulegt.

Okkur fannst þetta vera spennandi útgangspuntur út af því að þetta er hluti úr heild sem maður veit ekki hver er. Það er svo lýsandi fyrir vinnuferli listamannsins. Þú ert með eitthvað í höndunum, en þú sérð ekki stóru myndina fyrr en kannski löngu síðar og jafnvel aldrei. En það er eitthvað þarna og þú veist að það tilheyrir einhverri heild. Þú finnur fyrir heildinni og það er þess vegna sem þú heldur áfram að leita, óviss um hvað þú finnur.

Það var eitt sem Ásmundur sagði í viðtali sem mér fannst svo ótrúlega fallegt. Það var að íþróttamenn væru með takmark og þeir ná takmarki sínu en listamaðurinn nær aldrei takmarkinu sínu vegna þess að takmarkið ferðast miklu hraðar en hann sjálfur. Í þessari leit opnast alltaf nýjar og nýjar víddir. Vinnuferlið er endalaus prósess sem getur teygt sig í allar áttir.

Það er svo gott við Ásmund hvað maður hefur greiðan aðgang að honum og hans hugsunum því hann var greinilega mjög duglegur að tjá sig.

Hann virðist ekki hafa verið hræddur að viðurkenna veikleika og tala um óstöðugleika listræns ferlis. Eins fannst mér gaman að sjá hvað hann var óhræddur við að prófa ólík efni og endurnýta eins og t.d baðkarið sem er í verkinu Upprisan. Dóttir hans sagði okkur að þetta hafi verið baðkarið hjá þeim, sem hún baðaði sig í þegar hún var lítil. Baðkarið bilaði og því var skipt út og þá endurnýtti Ásmundur það í þetta verk. Við héldum að litla baðkarið í verkinu Upprisan – skissa væri módel af stóra verkinu en hún sagði okkur að hann hafi gert það eftir að hann gerði stóra baðkarið, sem einhverskonar eftirmynd, en ekki fyrirmynd. Það hlýtur að hafa þótt frekar róttækt á hans tíma að fara í öfuga átt við hefðina.

Það hefur alltaf heillað mig að horfa á eitthvað í mismunandi skala. Baðkarið er skýrt dæmi um slíka hugsun og það má segja að þetta hafi verið útgangspunkturinn fyrir stærsta verkið á sýningunni, dómínóborgin sem fellur (Kollsteypa). Skalinn í videóinu er óræðari en skúlptúrinn í sýningarsalnum. Annar útgangspunktur er sýndarveruleiki versus víddin sem við upplifum og skynjum án hjálpartækja. Það var mjög mikilvægt að vídeóið og skúlptúrinn væru aðskilin og ekki í sama rými til þess að upplifunin spili á minni okkar.

Vinnuferli mitt fyrir þessa sýningu var ekki þannig að ég hafði ákveðið að bregðast við verkum Ásmundar á beinan hátt. Heldur frekar að skoða það sem hann hefur gert og lesa hans hugmyndafræði samhliða því að vinna mín eigin verk. Óneitanlega hefur það sem ég er að taka inn, lesa og skoða, áhrif á mig hverju sinni, en ég hef minni áhuga á því að bregðast við verkum annarra, heldur en að skapa eitthvað nýtt sem er svo sett í samhengi. Samtalið við Dóró hafði áhrif á hvernig hlutir geta breyst með því að vera settir í nýtt samhengi. Það voru einmitt einhverjir sem komu á sýninguna og sögðust aldrei hafa séð þetta verk eftir Ásmund áður. Líklega hafði fólk séð verkin oft áður, en samhengið hefur varpað nýju ljósi á þau.

Myndir: Daníel Magnússon

Hvernig fannst þér samstarfið við safnið ganga?

Það gekk mjög vel. Ég var mjög hissa á því hvað þau voru opin. T.d. með að sýna styttuna í forrýminu. Þar er stytta sem mér áskotnaðist fyrir nokkrum árum, við hlið styttu sem Ásmundur átti og þær eru báðar höfuðlausar. Það er ólíklegt að Ásmundur hafi viljað hafa styttuna brotna, það hefur eflaust gerst með tímanum, en styttan er við það að fara í viðgerð. Það er ekki alveg á hreinu hvort hún sé eftir Ásmund eða hvort þetta sé eitthvað sem hann eignaðist. Það sem mér fannst róttækt af hálfu safnsins var að þau hafi verið opin fyrir því að sýna eitthvað úr safneigninni sem er brotið, þar sem þeirra hlutverk er að varðveita verkin í sinni upprunalegu mynd.

Ég var að lesa viðtal við Ásmund þar sem farið var í gegnum lífshlaup hans, þannig að mig langar að spyrja þig líka slíkrar spurningar. Hver er þinn bakgrunnur?

Ég er ekki alin upp á Íslandi. Ég er alin upp á örðum litlum, skrýtum stað sem heitir Lúxemborg. Ég ólst því upp með fimm
tungumál og ég held að það hafi haft dálítil áhrif á mig, þótt mér hafi fundist þetta eðlilegt sem barn. Þetta getur hafa orðið til þess að ég fór að skoða að tungumál væri ekki endilega það eina sem réði því hvaðan maður kæmi eða hver maður væri.

Ég bjó í Lúxemborg þar til ég var 12 ára og þá fluttum við til Englands í eitt ár þar sem móðir mín var í mastersnámi. Svo fórum við aftur til Lúxemborgar og svo til Íslands. Ég bjó á Íslandi í ekki nema 10 ár áður en ég fór svo út í mastersnám til Þýskalands. Þá var ég 23 ára og bjó þar í 10 ár. Þannig að ég bjó á Íslandi ekki nema 1/3 ævinnar áður en ég kom aftur núna fyrir þremur árum.

Ég held að þetta með tungumálið hafi haft mikil áhrif, ef ég lít til baka. Ég lærði mörg tungumál og í raun þurfti ég að læra íslensku upp á nýtt þegar ég flyt hingað sem unglingur. Ég talaði alveg íslensku en ég talaði hana eins og ég væri Þjóðverji. Eflaust hef ég heillast af myndlist, því hún er annar heimur sem er ekki alveg eins literal.

Þannig að þú lítur ekki á myndlistina sem tungumál?

Nei, ég held hún sé eitthvað miklu víðtækara. Ég hugsa að hún sé skyldari áhrifunum sem tungumálið getur haft. Hún er orkan, frekar en tungumálið sjálft, eitthvað óáþreifanlegt og eitthvað sem okkur er ekki endilega kennti í skólum. Og því miður er ekki ríkari áhersla lögð á sjónmenningu grunnskólum, hún er að verða svo stór hluti af samfélaginu í dag.

Myndir: Daníel Magnússon

Hvernig finnst þér listasenan á Íslandi. Er hún jafn gróskumikil og sagt er í ræðum á tillidögum?

Já, ég held það sé enginn vafi á því. Fólk er rosalega aktíft á öllum sviðum, í tónlist, leiklist og dansi. Mér finnst bara svo sorglegt hvernig menningin er notuð í markaðssetningu, en ekki raunverulega stutt við listir heima fyrir. Ég held við séum núna á þeim tímapunkti þar sem afstaða fólks þarf að breytast gagnvart því hver verðmætin eru og hvar þau liggja. Auðvitað er þetta lítið samfélag og orðræðan er allt öðruvísi og ekki jafn akademísk og í stærri samfélögum. Við það eru bæði kostir og gallar. Hér er rosalegur drifkraftur sem mætti segja að vanti t.d. í Þýskalandi þar sem ég var. Þar er fólk hræddara við að koma fram eða sýna eitthvað fyrr en það er orðið alveg rock solid eða fullkomið, sem getur verið heftandi. Á Íslandi er mikill drifkraftur og fólk ekki upptekið af því hvað hinum stóra heimi finnst. Stundum er hætt við því að það sem gert er hér sé ekki sett í stærra samhengi. En drifkrafturinn og dugnaðurinn er mjög inspírerandi finnst mér.

Þegar ég spyr hana út í hvernig henni gangi að vinna í umhvefi þar sem hlutirnir þurfa að vera meira rock solid segir Elín

Það breytir engu fyrir mig. Það sem ég meinti var að fólk væri hrætt við að sýna eitthvað sem það sjálft væri ekki búið að hugsa til enda. Ekki að það sé meiri krafa fyrir utan, frá kerfinu eða sýningargestum. Fyrir mig, breytir það engu hvar ég sýni, ég tek mér mitt frelsi og stundum gengur það upp og stundum ekki. Það er bara lærdómur, bara ferli. Þetta er meira ferðalag en kapp að ákveðnu takmarki. Þessi hugmynd um íþróttamanninn sem er alltaf að betrumbæta sig, ég held að það sé mjög ólíkt því vinnuferli sem listamaðurinn gengur í gegnum. Ég vil ekki líta á það þannig að þú þurfir alltaf að toppa sjálfan þig. Það gengur ekki upp í skapandi hugsun. Það verður að vera eitthvað smá óöryggi, eitthvað viðkvæmt.

Elín, kærar þakkir fyrir viðtalið

Hlín Gylfadóttir

Einkennismynd með grein: Daníel Magnússon

Nánari upplýsingar um sýninguna:

http://listasafnreykjavikur.is/syningar/uppbrot-asmundur-sveinsson-og-elin-hansdottir

Nánari upplýsingar um Elínu:

http://www.elinhansdottir.net/